Share

 

balls-5-hor-l-r
WIST JE DAT???

Bluesharp

Het is jou vast ook wel eens overkomen: je typt in een zoekmachine harp en je komt op webpagina’s die over mondharmonica’s gaan. Waar je op die pagina ook zoekt, je vindt geen harp met snaren, maar alleen ‘harpen’ om te blazen en te zuigen.

bluesharp

Ik heb geprobeerd uit te zoeken waarom een mondharmonica ook wel bluesharp wordt genoemd, maar ik heb weinig kunnen vinden. De naam komt misschien van de windharp.

 
windharp

Bij een windharp waait de lucht langs een snaar, bij een mondharmonica langs een dun metalen plaatje. In een reclamefolder uit 1830 wordt de mondharmonica of Aeolina (Aeolus was de god van de wind) vergeleken met de windharp. De klank lijkt op die van de windharp en wordt op precies dezelfde manier gemaakt, schreven ze.
De naam Bluesharp wordt nu vooral gebruikt voor de diatonische* mondharmonica en voor de stijl van spelen op dit instrument. Er bestaat tegenwoordig ook een chromatische** mondharmonica, die is pas rond 1950 uitgevonden.
In boeken over muziekinstrumenten praten ze over mondorgels.

*   Een diatonisch instrument heeft per octaaf alleen de 7 tonen van een toonladder. Bijv. een diatonische mondharmonica in C heeft de tonen: c, d, e, f, g, a en b.

Dat lijkt wel een beetje op een harp: 7 tonen in een octaaf, ook als je de klepjes verzet. Onze kleppenharp is dan ook een diatonisch instrument.
 

** Een chromatisch muziekinstrument heeft de beschikking over 12 tonen per octaaf. Behalve die 7 tonen ook nog de tussenliggende tonen. Voor de toonladder van C: cis, dis, fis, gis, ais.

Geschiedenis

Er zijn harpen gevonden die al duizenden jaren oud zijn, maar mondharmonica’s zijn nog helemaal niet zo oud. De eerste werd waarschijnlijk in 1821 uitgevonden door Christian Buschmann in Duitsland, hij was toen 16 jaar. Ook andere mensen waren in die tijd bezig iets uit te vinden dat erop leek.
christian-buschmann
Christian had wel een voorbeeld. In de 18e eeuw kwam de Chinese sheng naar Europa en die is wel al heel oud, zo’n 3000 jaar. Op het plaatje kan je zien dat die er wel heel anders uitziet, maar hij werkt hetzelfde.
sheng
Werking

Je hoeft nooit te vertellen hoe een harp werkt. Dat snapt iedereen die hem ziet: je plukt aan een snaar en … pling! Maar bij de mondharmonica is dat heel anders, je ziet niet wat er gebeurt in dat kleine kastje als je blaast en zuigt.

Misschien heb je het wel eens geprobeerd. Dan zal je gehoord hebben dat blazen en zuigen aan hetzelfde gaatje een andere toon geeft. Dat noemen ze wisseltonig. Een mondharmonica is wisseltonig.

In het kastje zitten twee platen met gaten. In die gaten passen heel precies heel dunne metalen plaatjes: de tongen.
metalen-plaatje-met-tongen
Als je blaast, gaat de tong trillen in dat gat en dat maakt het geluid. Hoe groter en dikker de tong, hoe lager de toon.
luchtstroom

Spelen

Op een harp kan je niet zo heel veel met de klank van een snaar. Je kan hoog op de snaar spelen of laag (á la guitarra), hard en zacht, flageoletten, maar die snaar zegt pling en dat is het.
Op een mondharmonica kan je lange tonen maken, als je maar lang genoeg blaast. En ook allerlei geluidseffecten waarvoor wij een effectpedaal op onze harp zouden moeten aansluiten.

Je kan de klank vervormen door je mond, wangen en lippen te bewegen. Tonen kunnen dan lekker ‘janken’. Probeer dat maar eens met je harp! Op harpen met een dun bovenblad in de klankkast kun je dat blad een klein beetje induwen na het aanslaan van een snaar. Dan zou je het gejank een beetje kunnen horen.

Rond de harmonica kan je van je handen een kommetje maken en dat openen en sluiten, dan hoor je wah wah.
kommetje
Je tong is ook heel belangrijk. Daarmee sluit je gaatjes af van tonen die je niet wilt horen, of maak je er staccato van.

In de zeventiger jaren van de vorige eeuw werd de mondharmonica gebruikt in de popmuziek. Je hebt misschien wel eens een foto gezien van Bob Dylan:
bob-dylan

Of misschien van Donovan. Zij speelden gitaar en tegelijk op een harmonica die op een standaardje geklemd was dat om hun nek hing.

In de folk- en bluesmuziek en de jazz hoor je regelmatig een mondharmonica.

In de jazz is voor ons de Belg Jean Baptiste "Toots" Thielemans de bekendste harmonicaspeler. Hij speelde op een chromatische mondharmonica.
toots-thielemans

Laat je niet in de luren leggen!

Het boek Harps Touching Hearts gaat niet over harpen met snaren en de website Harptown ook niet.

Andere landen, andere namen

Frankrijk - ruines babines (Frans voor ‘ruïneert je lippen’)
Ierland - fidil fhrancach (Gaelic voor ‘Franse viool’)
Schotland - moothie
Spanje/Portugal - gaita (gaita is ook doedelzak)
Duitsland/Oostenrijk - fotzhobel (letterlijk ‘mondtuig’)
Roemenië - muzicuta

Links

Bassie (van Adriaan) leert je hier een liedje spelen op je mondharmonica

Uitgebreide cursus mondharmonicaspelen

Leuke website van een enthousiaste mondharmonicaspeler

Een Engelse website met veel informatie
balls-5-hor-l-r
Harp die géén harp is .... uhhh???
mondharp-s2web300p
Dit is een mondharp. Hij heeft maar 1 snaar en je mond is de klankkast. Als je je lippen, wangen, keel en tong beweegt terwijl je de snaar tokkelt, hoor je steeds een andere klank. Zo kan je een melodietje spelen.


In Europa kennen we de mondharp pas een kleine 800 jaar, maar in China al 4000 jaar!
Waarschijnlijk heeft de Italiaan Marco Polo het in Azië gezien en naar huis meegenomen na zijn reizen. Toen Marco Polo 17 jaar was (in 1271), mocht hij met zijn vader en oom mee op een reis naar China. Daar kochten ze allerlei spullen, zoals zijde en kruiden. Dat verkochten ze dan weer als ze thuis waren en zo verdienden ze hun brood: ze waren handelsreizigers.
Marco had de smaak te pakken van het reizen en van China. Uiteindelijk bleef hij er voor langere tijd.

marcopolo-s2web200pMarco Polo

Tijdens een oorlog in Italië werd hij gevangen genomen en toen heeft een medegevangene zijn verhalen opgeschreven. Dat werd het boek waardoor wij nu Marco Polo kennen.

Toch betwijfelen wetenschappers of Marco Polo de reizen wel echt gemaakt heeft. Had hij zo'n mooie en geloofwaardige fantasie die hij mixte met verhalen die hij bijvoorbeeld in Perzië over China had gehoord?
Inmiddels kunnen we allemaal over de hele wereld reizen en weten we dat de mondharp niet alleen in China bestond: in Argentinië bij de Wichi-indianen in het noorden; in de Schotse Hooglanden; in Rajasthan en Bali; in Italië, waar de scacciapensieri de gedachten verdrijft. Het was ook het instrument van narren en bedelaars in de Middeleeuwen.
Er zijn verhalen bekend over dansende heksen, over het aanroepen van dierengeesten en over jongens in Butan die hun kans op de liefde verhoogden door het spel op de mondharp.
In natuurgodsdiensten wordt het instrument gebruikt om de mensen te helpen genezen.

In de negentiende eeuw was de mondharp tijdelijk even een volwaardig orkestinstrument. Er waren een paar echte concertvirtuozen, maar dat heeft niet lang stand gehouden. Had dit harpje een te oosterse klank?

bamboe mondharp-s2web400p

Mondharp uit één stuk bamboe gesneden (Butan): kong-tha.
Andere materialen zoals ijzer en botten worden ook gebruikt.

En nu over de naam (namen!) van dit bijzondere instrument.
In de Engelse taal is een mondharp een jew's harp. Het woord 'jew' heeft hier niets te maken met het Joodse volk, maar met het Franse woord 'jeu', dat spel betekend. Jaw harp bestaat ook: jaw is Engels voor kaak, klauw of de bek van een sleutel.
Het is een heel oud instrument en ieder eiland, ieder volk heeft zijn eigen mondharp van ijzer, bot of bamboe en dus hebben ze overal weer een andere naam. Bijvoorbeeld op deze eilanden van Italië: op Sicilië heet het marranzanu en op Sardinië sa trunfa. In sommige namen kan je de klank herkennen die een mondharp maakt, zoals de génggong en de engung van Bali.

Hier nog een paar voorbeelden:

China - sheng
Oostenrijk - Maultrommel
Noord India - morchang
Noorwegen - munnharpe
Kirghizië - komuz
Hungary - doromb
Nederland - troempe en trompe
Frankrijk - guimbarde
Japan - mukkuri
Thailand - hoon toung
Polynesië - utété
Vietnam - dan môi sat
Mongolia - aman khuur

trompe

De meeste informatie hier komt van de website van Phons Bakx en hij heeft er een boek over geschreven.

Op zijn website staan ook geluidsfragmenten.

http://www.antropodium.nl/

 


Folkharp-Kids-v2s1

 

Share

Jouw verhaal in de FHF! ?

Elke keer als er weer een FHF! bij de drukker ligt kruipt de redactie snel weer in de pen (e-mail) om voor de volgende FHF! de nodige kopij bij elkaar te zoeken. Heb jij een leuk of interessant verhaal voor de FHF!? Laat het ons weten!
Stuur je verhaal per e-mail of post naar het Secretariaat van de NFHV

 

Inhoud alle uitgaven FHF!

Selectie van muziekstukken die in ons laatste FHF! blad staan:

IMG 1 page 001

FHF!3 v 2017
Hamabe no Uta - arr. Tamezo Narita
Lachin - Azerbeidzjan

FHF!2 v 2017
Volànt - Adriano Sangineto
Davidson the Luthier - Gavin Marwick, arr. Cheyenne Brown
Tomorrow's Song - Ólafur Arnalds

FHF!1 v 2017

Romanza - arr. Bess Franssen en Edith Zonneveld
Yvapobo guy - arr. Hans den Brok
Lentekriebels - Gabriëlle Jager

FHF!4 v 2016

Donna Donna - arr. Annerieke Kaldeway
Joropo Para Lili - Patrice Fisher
34-snaren melodie - Lieneke Brugmans

FHF!3 v 2016

Dreaming on a Star - trad. Colombian, arr. Andy Lowings
18 de Octubre - trad. Paraguay, arr. Alfredo Rolando Ortiz
Llorando se Fue - trad. Bolivia, arr. Jopie Jonkers/Inge Frimout-Hei
La Mariposa - trad. Bolivia, arr. Hans den Brok

FHF!2 v 2016

The Rizla

FHF!1 v 2016

Summertime - G. Gershwin, arr. Ghislaine Voorrecht
Amerika-Visan - trad. Swedish, arr Sally Sehlin
Idag ska Martin - trad. Swedish, arr Sally Sehlin
Tango Triste - Alfredo Rolando Ortiz

FHF!4 v 2015

Away in a manger - arr. M. Rietberg
Mary in the rose garden - C. Allanic
Chokola a bunnar - arr. S. Sehlin

FHF!3 v 2015

Visetone - arr. T. Rohrmann
Som stjärnan uppa himmelen - arr. S. Enochsson
Schottis after Christoffer Tholsom - E. Ask-Upmark
Dromte mig en drom i nat - arr. N. Stricker

FHF! 2 v 2015

Claire's song - Machteld Kerkmeester

let op: in de FHF! is weggevallen dat het gehele stuk een octaaf hoger gespeeld wordt dan genoteerd.

The Kesh jig - trad.
The Merry Blacksmith - trad.

FHF! 1 v 2015

Calum Sgaire - arr. Tristan Le Govic
Nincsen pénzem - arr. Constance Allanic
Shalyonka - arr. Constance Allanic

 

FHF! 4 v 2014

Per Parapent naar Krefeld 
Saturn (link naar YouTube film van Inge Frimout)
Kalea
Thy

FHF! 3 v 2014

Achas & Buelta
Chiming of the Bells
Lady Pulestow
Constantia Seconda
Gavotte
Partite sopra Fedele

FHF! 2 v 2014

Wild Asparagus - arr. Marieke Lesparre
Super Sparkle Spence - Tets Halbertsma
Parting of Friends - arr. Mirjam Rietberg

 

FHF! 1 v 2014

Gallagher's Frolics - arr. Gráinne Hambly
Marie's Tune - Rachel Hair
Dawn - Sam Engels
Echu eo ar Mare - arr. Mirjam Rietberg

FHF! 4 v 2013

Sinterklaas gaat los! - arr. Ghislaine Voorrecht
Ding Dong Merrily on High- arr. Anne MacDearmid
Jul, jul, stralende jul - arr. Erik Ask-Upmark
Ruairi Dubh - arr. C. Brown

 

FHF! 3 v 2013

A ribhinn og - arr. Cheyenne Brown
Coilsfield House - arr. Mary Macmaster
Puinneagan Caìl - arr. Wendy Stewart
Leaving Lismore - arr. Cheyenne Brown

 

 

FHF! 2 v 2013

Un Día Feliz
The quaker's Wife
Crathadh 'T 'Aodaich a Ghaoil
De Ronde van Negen
De Ronde van Negen 1a
De Ronde van Negen 1b

FHF! 1 v 2013
Herbstwalzer - Stefanie Bieber
George Brabazon - O'Carolan/Boekhoorn
Julia's Sunbeam - Tets Halbertsma
The Misty Forest - Marieke Lesparre

Beluister hier enkele van de muziekstukken die in vorige verenigingsbladen stonden:

FHF! 4 v 2012
Zannaans Verdriet
Faheys Jig
What Child is this (pdf)

FHF! 3 v 2012
La Guabina (bladmuziek - pdf)

FHF! 2 v 2012
Walvis 3
Walvis 2
Trizano
Las Mananitas Partituur
Las Mananitas 2-3
Las Mananitas 1-3
Las Mananitas 1-2
An Dro


FHF! 1 v 2012
Air for Sir Ronald
Sven Dyrig
Blessed Are The Flexible


FHF! 4 v 2011:
Little Drummer
Little Drummer slagwerk
Infant Holy Partij1 Partij2


FHF! 3 v 2011:
Breton Dance Tune
Fagail Lismore
Suo Gan
The Islay Reapers Song
Tra Va Mee

FHF! 2 v 2011:
De Olifant
In mijn Achtertuin
Joc In Patru
Mozart duet

FHF! 1 v 2011:

Chaconne
Indigo
Meike's Song
Passacaglia
Sarabande Buxtehude

FHF! 4 v 2010:
Anne Mac Dearmid duet
Bruiloftsdans
Easy Summer
Klompendans
Rondedans
Skebergslaten

 

FHF! 3 v 2010:
Autumn Leaves
Blue Butterfly
Blue Butterfly
(harpmusic.eu)
Laure
Fairy Dance

Tina en Anton

 

FHF! 2 v 2010:
BailliDun_A-OFarrell-snel
BailliDun_A-OFarrell-voor-studie
RollGoldFish_A-OFarrell-snel
RollGoldFish_A-OFarrell_voor-studie
Butterfly

 

FHF! 1 v 2010:
Oro mo Bhaidin
The Kitchen Ragtime
HarpRocker

FHF! 4 v 2009:
Deck the Hall
Komt verwondert U
Valse Adieu 06 karaoke
Wild Swan

 

FHF! 3 v 2009:
Plucking Berrys
Barvais Moor
Krebbel

FHF! 2 v 2009:
The Silkie
An Clarsair
Het maartse viooltje

 

FHF! 1 v 2009:
Mme Maxwell
Mr. 'O-Connor
Valse Petit Dejeuner
Water-Horses Lullaby

FHF! 4 v 2008:
A la Claire Fontaine

Deck the Halls
Gaelic Carol

Petit Garcon

 

FHF!  3 v 2008:
Fray Martin
Habanera of Camilla the Gorilla
Het Zonnetje Schijnt

FHF!  2 v 2008:
Juli07 van Saskia

Herinnering van Stefanie Struik
Ruimtemuziek van Niek de Vreeze

 

FHF! 1 v 2008:
Peckingstons Pond
The Lancer’s Quadrilles
Vogelnestje